مفهوم در زبان علم و ملاک‌های ارزشیابی مفاهیم نظری و تجربی

مفهوم در زبان علم و ملاک‌های ارزشیابی مفاهیم نظری و تجربی

مفهوم یا کانسپت در لغت آنچه مورد فهم واقع شده‌است. اما در اصطلاح:

  • گاهی به واحد اصلی تفکر اطلاق می‌شود که قابل تقسیم بندی نیست،می‌تواند مفید و مضر باشد.
  • مفهوم در برابر مصداق. مفهوم یعنی، معنا و مدلولی که لفظ بر آن دلالت می‌کند و از لفظ فهمیده می‌شود. به نظر متفکران بزرگی از قبیل ارسطو، هربرت پوتنام،…مفهوم به صورت ساده معرفی و ترکیب برداشت‌های حسی است به نظر دسته دیگری از متفکران از قبیل جان دیویی مغز نمی‌تواند یک دریافت‌کننده مفعول و بدون مداخله باشد.

مفهوم به دو دسته طبقه‌بندی می‌شود:مفهوم جزئی و کلی. اولی شامل تمام خصوصیات تشکیل دهنده یک مفهوم می‌باشد،برداشت از یک مفهوم در واقع مجموعی از ویژگی‌هایی است که باعث تمایز آن مفهوم از بقیه مفاهیم می‌شود. و دومی (کلی) مجموع خصوصیاتی که تشکیل دهنده برداشت اول هستند(مانند مفهوم انسان بدون مشخصات یک مصداق خاص)

  • مفهوم جزئی: مفهومی است که تنها بر یک مصداق «قابل صدق» است؛ مانند: تهران
  • مفهوم کلی: مفهومی است که بر بیش از یک مصداق «قابل صدق» است؛ مانند: انسان

در تحقیق به روش علمی یکی از حساس‌ترین اقدامات تعریف صحیح عناصر تحقیق است. تفاوت بین این عناصر در یک تحقیق، شاید بسیار ظریف باشد. از این رو شناخت دقیق و درک صحیح آن‌ها می‌تواند فرآیند تحقیق را در مسیر صحیح قرار دهد.

مفهوم

در تعقل و تفکر از زبان استفاده می‌شود. زبان خود شیوه ارتباطی است که متشکل از نمادها و قوانینی است که می‌توان آن‌ها را به شیوه‌های گوناگون ترکیب کرد، نمادها به خودی خود قابل فهم نیستند و برای انتقال آن‌ها از مفاهیم استفاده می‌شود. به عبارت دیگر دریافت و انتقال پیام‌های علمی از طریق مفاهیم امکان‌پذیر است. مفهوم را می‌توان انتزاع یا تجرید رویدادهای مشاهده‌پذیر دانست، بدین معنا که بیانگر یک چیز، ویژگی یا پدیده بخصوصی است. تشکیل مفهوم راهی کوتاه برای تعریف و توصیف واقعیت‌ها است و مقصود از آن ساده کردن امر تفکر است. به طور کلی می‌توان گفت: مفاهیم بلوک‌هایی هستند که ساختمان نظریه به وسیله آن‌ها ساخته می‌شود. یک مفهوم، ذهنیتی است که در قالب آن نمادها و کلمات بیان می شود.

هنگامی که یک مفهوم بر اساس فعالیت‌های حسی و به صورت عینی و با حداقل کوشش ساخته شود، واقعی یا ملموس یا تجربی نامیده می‌شود، (مانند خانه، گربه، انسان و گفتگو). فرد، خانه یا فردی را می‌بیند و صدای گربه و گفتگویی را می شنوند. اما همه مفاهیم این‌طور نیستند. مفاهیمی وجود دارند که از هرگونه شرایط زمانی و مکانی خاص مستقل هستند و به توصیف موجودیت‌های غیرقابل مشاهده می‌پردازند.

این‌گونه مفاهیم را مجرد یا نظری گویند. مانند وطن، عاطفه و ارتباط. بنابراین میزان انتزاعی بودن یک جمله با یک عبارت به میزان انتزاعی بودن مفاهیم آن بستگی دارند.

هنگامی که نوع مفهوم مشخص شد، باید آن را توسعه و گسترش داد. توسعه و گسترش با ادراک یک مفهوم نظری، «توضیح» نامیده می‌شود. در صورتی که توسعه و گسترش یا ادراک یک مفهوم تجربی را تعریف گویند. از آنجا که مفهوم نظری، یک ایده مجرد و غیرقابل مشاهده را عرضه می‌کند، بنابراین توضیح آن هم باید از یک ایده یا از ایده‌های غیرقابل مشاهده گرفته شود، این بدان معنی است که ویژگی‌های آن مجرد و غیرملموس و واقعی است. با این وجود برای درک یک مفهوم نظری مشاهده و تجربه بی‌فایده نیستند؛ درواقع، مشاهده و تجربه در به وجود آوردن ایده‌ها مؤثر و مفید هستند، اما برای توضیح آن‌ها نباید از واژه‌هایی که برای نمودهای قابل مشاهده به کار برده می‌شوند، استفاده کرد.

این دو نوع مفهوم با وظایف و عملکردهای مختلف و جداگانه، امکان گسترش دانش جدید را به وجود می‌آورند، مفاهیم نظری ابزار تفکر را آزادانه و بدون محدودیت از طریق آنچه که مشاهده می‌شود یا می‌توان مشاهده کرد، با تکنولوژی موجود توسعه می‌دهند. به همین طریق مفاهیم تجربی به عنوان یک ابزار به آزمون تفکر می‌پردازند و از این طریق خطاهای موجود در روش را حذف می‌کشند.

 

مفهوم

ملاک‌های ارزشیابی مفاهیم

 در تعریف و توضیح یک مفهوم، معنای دقیق و درستی وجود ندارد و نمی‌توان گفت تعریف مفهوم، صحیح است یا غلط. تعریف یک مفهوم زمانی بهتر از توضیح یا تعریف مفهومی دیگر است که در آن ملاک‌های ارزشیابی مفاهیم، بهتر رعایت شده باشند. بنابراین تعریف مفهوم با توجه به ملاک‌های ارزشیابی، مورد قضاوت قرار می‌گیرد.

ملاک‌هایی که در توضیح مفاهیم نظری به عنوان ملاک ارزشیابی مفهوم به کار برده می‌شوند عبارتند از:

  1. اهمیت و اعتبار تجربی: منظور این است که هریک از مفاهیم نظری باید پژوهشگر و یا جوینده دانش را به یک یا چند مفهوم تجربی راهنمایی کند.
  2. سودمندی با اثربخشی: مفاهیم مطلوب باید با مفاهیم زیادی ارتباط داشته باشند و تعداد این ارتباط‌ها باید به حداکثر ممکن برسد. هنگامی که تعداد ارتباط‌های بین مفاهیم زیاد باشد، آزمون تجربی این ارتباط‌ها به مشاهده‌های بیشتری منجر شده و موجب کسب دانش و اطلاعات بیشتر می‌گردد.
  3.  ثبات درونی: در توضیح مفاهیم نظری نباید تناقض درونی وجود داشته باشد. این تناقض نه تنها در معنای مفاهیم نباید وجود داشته باشد، بلکه در توضیح آن‌ها نیز نباید یک مفهوم یکسان در مکان‌های متفاوت و با معانی مختلف به کار برده شود.
  4.  عملیات ریاضی: مقصود تعیین این واقعیت است که آیا مفهوم قابل تبدیل شدن به کمیت است و یا این که پژوهشگر در توضیح آن باید از نمادهای ریاضی استفاده
  5. سادگی: سادگی بیان یا توضیح مفهوم در نزد افراد، متفاوت است. توضیح یا تعریف یک مفهوم ممکن است برای عده‌ای ساده و برای عده‌ای دیگر مهم باشد. بنابراین سادگی عبارت است از درجه توافقی که افراد مختلف در روشن بودن معانی مفهوم دارند.

همچنین ملاک‌های ارزشیابی مفاهیم تجربی عبارتند از:

  1.  پایایی مشاهده‌گرها: منظور این است که مشاهده‌کنندگان در گزارش از پدیده‌های یکسان، توافق داشته باشند. باید توجه کرد امکان توافق کامل وجود ندارد و در صورتی که در میان مشاهده‌کنندگان ۸۰ یا ۹۰ درصد توافق وجود داشته باشد کافی به نظر می‌رسد.
  2.  انتزاعی بودن: مقصود این است که مفاهیم تجربی با در نظر گرفتن محدودیت‌های زمانی و مکانی یا هر دوی آن‌ها، باید آغاز و پایانی داشته باشند.
  3.  ادراکی: منظور از این ملاک این است که مشاهده‌کننده با حداقل فعالیت‌هایی که به منظور شناخت انجام می‌دهد، مفهوم را درک کند.
  4.  ارتباط با برخی از مفاهیم نظری: مراد این است که بعد از مشاهده مفاهیم تجربی شخص بتواند مفاهیم نظری همتا و مقابل آن را پیدا کند. رعایت این ملاک مشابه توجه به ملاک اعتبار تجربی در مفاهیم نظری است.
  5. سادگی: سادگی برای مفاهیم نظری و تجربی معنای یکسانی دارد. یک مفهوم وقتی ساده و روشن است که پژوهشگران پس از مشاهده عینی آن، در معنای آن توافق داشته باشند.

 

منبع: https://en.wikipedia.org/wiki/Concept

فروشگاه پژوهنده

پیش نیاز تحقیق علمی

تحقیق علمی خوب و قابل قبول و پیش‌نیازهای آن چیست؟

پیش‌نیازهای تحقیق علمی

برای انجام دادن یک تحقیق علمی پیش‌نیازها یا مقدمات زیر ضرورت دارد:

۱- وجود فرهنگ تحقیق

یعنی اینکه فرهنگ جامعه در سطحی باشد که به کارهای تحقیقاتی بهای لازم را بدهد و برای آن ارزش و اعتبار قائل شود تا افراد به امور تحقیقاتی علاقمند شده، تحقیق علمی از رشد و تکامل برخوردار گردد. به علاوه، وجود امکانات و فنون و مهارت‌های لازم و پیشرفته برای انجام دادن تحقیقات علمی در جامعه ضرورت دارد؛ زیرا اگر جامعه فاقد این تمهیدات باشد پژوهشگر نخواهد توانست تحقیقات علمی ارزشمندی انجام دهد، یا در صورت انجام دادن، تحقیق او مورد پذیرش جامعه قرار نخواهد گرفت.

۲- محقق

برای هر کار تحقیقاتی وجود نیروهای محقق ماهر و مطلع از فنون تحقیقاتی پیشرفته ضروری است.

۳- بودجه

انجام دادن تحقیق بدون بودجه و تخصیص منابع مالی از طرف سازمان‌های دولتی یا خصوصی ممکن نیست.

۴- سازمان لازم

فعالیت‌های تحقیقاتی علاوه بر سازمان درونی هر پروژه تحقیقی، نیازمند پشتیبانی موسسات تحقیقاتی است. این‌گونه موسسات ممکن است در سطح ملی و کشوری یا منطقه‌ای یا استانی و محلی فعالیت داشته باشند. همچنین، ممکن است سازمان‌هایی به صورت مستقل یا وابسته به دستگاه‌های دولتی یا دانشگاه‌ها یا کارخانه‌ها و موسسات خصوصی، حامی تحقیقات باشند.

۵- ابزار تحقیقاتی

تحقیقات علمی بدون ابزار و مواد مقدور نیست. علاوه بر بودجه، بسته به نوع و ماهیت آن‌ها ابزارهای خاصی نیز مورد احتیاج است که برای مثال می‌توان از وسایل آزمایشگاهی، ابزارهای اندازه‌گیری، وسائل نقلیه، رایانه، کتاب و مجله و شبکه اطلاع‌رسانی نام برد. بی‌شک، تامین اینگونه وسایل و ابزار با تاکید بر جدید یا مدرن بودن آن‌ها از ضرورت‌های کار تحقیقاتی است.

۶- فراغت لازم برای محقق

برای پرداخت به کار تحقیق، فراغت خاطر لازم است؛ زیرا اشتغالات فکری مانع کار تحقیق می‌شود و باید رفع نیازهای محققان از حیث مسکن، وسیله‌نقلیه و دیگر ابزار مورد نیاز مورد توجه خاص قرار گیرد. همچنین، ایجاد سازمان‌های متشکل‌کننده محققان نظیر انجمن‌های صنفی برای حمایت از حقوق آنان یا ایجاد پژوهشکده‌های دولتی یا خصوصی می‌تواند بسیار سودمند باشد.

۷- ضوابط و مقررات مالی و اجرایی

ضوابط و مقررات مالی و اجرایی پروژه‌ها و فعالیت‌های تحقیقاتی، باید به گونه‌ای سازمان پیدا کند که تحقیق علمی را تسهیل نموده، محققان را تشویق و ترغیب نماید، متاسفانه در کشور ما این ضوابط و مقررات در مواقعی کار تحقیقات را پیچیده کرده، به عنوان عامل بازدارنده عمل می‌کند.

 

منبع:http://www.scirp.org

فروشگاه فروشنده

تحقیق علمی

تحقیق علمی ، ویژگی‌ها، مشخصات و قواعد آن

ویژگی‌ها و قواعد تحقیق علمی

تحقیق علمی به عنوان فرایند کشف مجهول و یافتن پاسخ برای مساله یا مسائل، از ویژگی‌ها و قواعدی برخوردار است. ویژگی‌ها و قواعد تحقیق علمی در زیر بیان شده است:

۱- توسعه‌ای بودن

تحقیق علمی باید بر مسائلی تاکید کند که هنوز در قلمرو معرفتی بشر قرار نگرفته یا ابهاماتی درباره آن وجود دارد. طبعاً، اگر تحقیق علمی به این موضوع توجه نکند، کار جدیدی انجام نخواهد شد و چیزی بر معلومات بشر افزوده نخواهد گشت.

۲- قابلیت بررسی داشتن

تحقیق علمی باید امکان‌پذیر و قابل اجرا باشد؛ یعنی باید بتوان ماهیت آن را شناسایی نمود؛ بنابراین در تحقیقاتی که ماهیت تجربی یا اجتماعی دارند، باید امکان مشاهده و اندازه‌گیری و آزمایش وجود داشته باشد. برعکس، اگر تحقیق از سنخ معقولات باشد، باید با استفاده از روش‌های استدلال قیاسی و تمثیلی امکان اثبات آن وجود داشته باشد.

۳- نظم بخشیدن

تحقیق علمی دربرگیرنده مراحل منظم است؛ بنابراین، چون رعایت نظم و ترتیب در مراحل گوناگون تحقیق باعث به ثمر رسیدن آن با رعایت اصل صرفه‌جویی در زمان بودجه، نیروی انسانی و امکانات و ابزارها می‌شود و از همه مهم‌تر، گردآوری، طبقه‌بندی، تجزیه و تحلیل، استنتاج و شناخت دقیق مساله را عملی و امکان‌پذیر می‌سازد، باید هر نوع تحقیق علمی به‌گونه‌ای انتخاب شود که بتوان با رعایت نظم و ترتیب آن را به انجام رساند.

۴- تخصص‌طلبی

انجام دادن تحقیق علمی مستلزم برخورداری پژوهشگر از تخصص و تبحر است. امروزه تحقیقات علمی از پیچیدگی‌های خاصی برخوردار است و روش‌های به کار گرفته شده در آن‌ها نیز متنوع و پیچیده است؛ بنابراین، محقق باید از همه روش‌های متنوع و گسترده آگاهی داشته باشد و با تسلط بر آن‌ها و استفاده از مهارت خود، پژوهش موردنظر را انجام دهد.

۵- قابلیت تعمیم

تحقیقات علمی معمولاً در قلمروهای محدود انجام می‌شود تا امکان، کنترل، مشاهده و مطالعه وجود داشته باشد. با این حال، این قلمرو محدود (نمونه) به گونه‌ای انتخاب می‌شود که نتایج به دست آمده به کل جامعه تعمیم‌پذیر باشد.

۶- دقت‌طلبی

برای اطمینان از صحت نتایج و به دست آوردن شناخت واقعی از پدیده مورد مطالعه، رعایت دقت در مراحل مختلف کار و اطمینان از صحت مطالب امری ضروری است. محقق باید در کار تحقیق دقیق باشد و در هر مرحله کار انجام شده را به دقت مورد کنترل قرار دهد و از صحت آن اطمینان حاصل نماید. با توجه به اهمیت دقت در کار تحقیق، توصیه می‌شود حداقل یک بار فرد دیگری از گروه تحقیق، کار انجام شده را بازبینی کند تا میزان خطا و اشتباه به حداقل ممکن کاهش یابد.

۷- واقعی بودن

از آنجا که در هر تحقیق برای کشف واقعیت و حقیقت پدیده‌ها تلاش می‌شود، محقق باید سعی نماید اطلاعاتی را که جمع‌آوری می‌کند واقعیت و حقیقت داشته باشد و از امور ذهنی و تخیلی پرهیز نماید. اگر این قاعده رعایت نشود، محقق نخواهد توانست واقعیت و حقیقت را کشف نموده، مساله تحقیق را حل نماید؛ زیرا کشف واقعیت مستلزم در اختیار گرفتن داده‌ها و اطلاعات واقعی است.

۸- قاعده تجاهل

این قاعده منسوب به «کوویلیه» جامعه‌شناس فرانسوی است. وی بر این نکته تاکید دارد که محقق باید به هنگام شروع و انجام دادن تحقیق، ذهنش از مساله مورد بررسی خالی باشد و از هرگونه پیش‌داوری و قضاوت عجولانه و دخالت دادن تصورات و اطلاعات ناقص خود در کار تحقیق پرهیز نماید. رعایت این قاعده باعث می‌شود تا محقق جریان طبیعی تحقیق را پیگیری نموده، در چارچوب فرایند تحقیق علمی اطلاعات مورد نیاز را گردآوری و تجزیه و تحلیل کند تا به شناخت واقعی دست یابد.

۹- صبرطلبی

تحقیق علمی مستلزم سپری شدن زمان است. اساساً انجام دادن هر یک از مراحل تحقیق به طور طبیعی نیازمند گذشت زمان است و نمی‌توان در آن عجله کرد. بعضی از تحقیقات علمی ماهیت تداومی دارد و زمان طولانی‌تری را باید برای انجام دادن آن صرف کرد. گاه در کار تحقیقاتی موانع و مشکلاتی پیش می‌آید و اوضاع بر وفق مراد محقق پیش نمی‌رود. موانع مالی، موانع تسهیلاتی، موانع نیروی انسانی و نظایر آن از این نوع مشکلات است. در چنین شرایطی نیز محقق باید حوصله و بردباری به خرج داده و از ادامه کار مایوس نشود.

۱۰- جرات‌طلبی

تحقیق علمی نیازمند جرات و جسارت است. شجاعت در کار تحقیقاتی در دو جا لازم است: اول در برخورد با مشکلات و موانع و تهدیدهایی که در جریان تحقیق پیش می‌آید؛ دوم در هنگام نوشتن یا ارئه گزارش تحقیق و اظهار نتایج آن.

۱۱- نیاز به مدیریت واحد

در تحقیقات گروهی به ویژه آن‌هایی که از وسعت و ابعاد گسترده‌ای برخوردارند، لازم است مدیریت واحدی در کلیه مراحل تحقیق حضور داشته باشد تا بتواند مراحل تحقیق را به صورت منظم پیش ببرد و فعالیت‌های زیرمجموعه‌ها و گروه‌ها و افراد حاضر در تحقیق را هماهنگ نماید. این امر باعث جلوگیری از بروز سردرگمی، اختلاف‌نظر و تداخل در کار می‌شود و سلامت و جریان تحقیق و صرفه‌جویی را در کلیه زمینه‌ها باعث می‌شود.

۱۲- رعایت اصول بی‌طرفی

محقق انسان است و بنابراین ایده‌آل‌ها، آرزوها، باورها و عقاید خاص خود را دارد و به ارزش‌های خاصی نیز علاقمند است و لذا، جدا شدن از این وابستگی‌ها و دور نگه‌داشتن جریان تحقیق از تاثیرپذیری آن‌ها، کاری مشکل است. این مشکل به ویژه در تحقیقات مربوط به علوم انسانی و اجتماعی بیشتر وجود دارد. در هر صورت، سلامت تحقیق مستلزم رعایت اصل بی‌طرفی است و محقق ناچار باید تحقیق خود را از قید این مسائل رها کند. در غیر این صورت، مراحل تحقیق به ویژه در تدوین فرضیه، گردآوری اطلاعات، تجزیه و تحلیل و نتیجه‌گیری تحت تاثیر آن‌‌ها قرار خواهد گرفت و نتایج دست‌کاری شده‌ای ارائه خواهد شد که فاقد اعتبار علمی است.

۱۳- اجتهادی بودن تحقیق

کار تحقیق باید به نتیجه‌ای منتهی شود که مبین ماهیت پدیده یا تشخیص رابطه بین پدیده‌ها و اشیا باشد. به بیان دیگر، محقق باید در انتهای کار و براساس نتایج حاصل شده توانایی ارائه نظریه‌ای را که چگونگی واقعیت و حقیقت را توضیح دهد، داشته باشد.

منبع:https://en.wikipedia.org/wiki/Scientific_method

فروشگاه فروشنده

فلسفه تحقیق

فلسفه تحقیق علمی  و نیاز بشر به تحقیق علمی چیست؟

فلسفه تحقیق علمی چیست؟

سوال این است که چرا تحقیق علمی انجام می‌شود و اساساً بشر چه نیازی به انجام دادن تحقیقات علمی دارد؟ درواقع فلسفه تحقیق علمی چیست؟

پاسخ به اسن سوالات ساده است. می‌توان گفت تحقیق علمی فلسفه‌ای روشن و بدیهی دارد؛ زیرا نیاز بشر به تحقیق علمی امری بدیهی است، به بیان دیگر، نیاز بشر به تحقیقات علمی را می‌توان به شرح زیر بیان نمود:

۱- نیاز فطری انسان

انسان فطرتاً جستجوگر است و می‌خواهد تا حد امکان همه چیز را بداند و رموز جهان را کشف کند. حرص و ولع کودکان و سوال‌های متعدد آنان از والدین برای دستیابی به پاسخی قانع‌کننده حاکی از روحیه جستجوگر انسان است. به علاوه، کاوشگری انسان هیچ‌وقت به پایان نمی‌رسد و عطش خواستن و دانستن او سیراب نمی‌شود. انسان علاقمند به کشف ناشناخته‌ها است. می‌خواهد بداند در پی حوادث و پدیده‌های جهان چه نیرویی و چه عواملی قرار دارند. می‌خواهد بداند ماهیت اشیا و پدیده‌ها و ویژگی‌های آن‌ها چیست و روابط آن‌ها با یکدیگر چگونه است. می‌خواهد کهکشان‌ها را بشناسد و می‌خواهد دنیای ماورای طبیعت و عالم معنا را بشناسد.

۲- پاسخ‌گویی به نیازهای حیاتی

انسان موجودی است که از بدو حیات تا مرگ با مسائل گوناگون روبروست. او عضوی از سه سیستم اکولوژیک، اجتماعی – انسانی و ماورای طبیعت است؛ بنابراین، با خارج از خودش روابط الزامی دارد. از یک طرف با خالق و خدای خویش یا ماوراءالطبیعه و عالم معنا و از طرف دیگر با انسان‌ها و جامعه بشری و نیز عالم طبیعت و سایر مخلوقات و موجودات رابطه دارد. در شکل زیر این موضوع نمایش داده شده است.

 

فلسفه تحقیق

رابطه انسان با دنیا و ماوراالطبیعه

 

انسان برای ادامه زندگی ناچار است روابط خود را با هر یک از مظاهر حیات تنظیم کند و برای این کار نیاز به آگاهی دارد. به علاوه، شناخت جهان خلقت و عالم طبیعت از این جهت برای او ضروری است که بتواند رموز آن را کشف کند و از دستاوردها و نتایج آن برای بهبود زندگی استفاده کند. کشف عوامل و عناصر و پدیده‌های جهان خلقت هم وظیفه‌ای است بر عهده بشر قرار داده شده و هم ضرورتی است که ناچار است آن را برای تامین نیازهای زندگی و بهبود آن به کار بگیرد. این نوع ضرورت بشر را وادار به تفحص و کنجکاوی و تحقیق نموده که در اثر آن قلمرو معرفتی خوبی به دست آورده و از نتایج آن نیز بهره برده است.

 

منبع: http://www.scirp.org

 

تحقیق علمی و مشخصات کلی و وجه تمایز آن با سایر تحقیقات

 

فروشگاه پژوهنده

تحقیق علمی و مشخصات آن

تحقیق علمی و مشخصات کلی و وجه تمایز آن با سایر تحقیقات

تعریف تحقیق علمی

راجرنیت در کتاب «راهنمای تحقیق مدیریتی» تحقیق را بررسی نظام‌مند و دقیق، تعریف می‌کند که روابط جدید را کشف و اطلاعات و دانش موجود را تایید می‌کند. بر این اساس، از آن‌جا که تقریباً همه انسان‌ها برای یافتن پاسخ سوال‌ها و حل مشکلات خود ناچار به کاوش هستند، می‌توان گفت که همه افراد بشر مشغول تحقیق هستند. ولی آنان تشریفات و آداب یک تحقیق علمی و اساسی را رعایت نمی‌کنند. به علاوه در این تحقیقات نتایج حاصل شده کاربری فردی دارد و معمولاً تکراری است؛ یعنی اینکه در حوزه معرفت‌شناسی بشر مطلب تازه‌ای ارائه نمی‌کند.

با توجه به توضیحات مذکور، وجه تمایز تحقیقات علمی با سایر انواع تحقیق مشخص می‌شود؛ یعنی این‌که واژه تحقیق اطلاق عام دارد و می‌توان آن را برای هر نوع فعالیت جستجوگرانه و کاوشگرانه‌ای که افراد برای پاسخ‌گویی به مساله‌ای یا کشف مجهولی انجام می‌دهند به کار گرفت. اما اصطلاح «تحقیق علمی» اطلاق خاص دارد و می‌توان آن را برای نوع خاصی از فعالیت‌های تحقیقاتی به کار برد.

تحقیق علمی، تحقیقی است که در محدوده‌ی قوانین و قواعد علمی انجام می‌گیرد. یعنی تحقیق بر اساس منطق، استدلال و بررسی نظام‌‌مند شواهد و مدارک استوار است و در شرایط ایده‌آل و در مدل علمی، همان محقق یا محققان دیگر باید بتوانند تحقیق مزبور را دوباره تکرار کنند و به نتیجه یکسانی برسند.

تعریف دیگری، تحقیق علمی را بررسی نظام‌یافته، کنترل شده، تجربی و انتقادی تعریف می‌کند که روابط احتمالی بین این پدیده‌ها را به وسیله نظریه یا فرضیه تبیین می‌کند.

مشخصات تحقیق علمی

تحقیقات از نوع علمی مشخصات کلی مخصوص به خود را دارند که عبارتند از:

۱- برخوردار بودن از آداب و تشریفات خاص. کار تحقیق علمی آداب ویژه خود را دارد و نمی‌توان آن را به صورت ذهنی انجام داد. در این نوع تحقیقات پژوهشگر باید مساله‌ای را که برای بررسی انتخاب می‌کند، مورد ارزیابی همه‌جانبه قرار دهد، سپس برای انجام دادن آن طرح تحقیق مناسبی تهیه کند که مساله در آن به خوبی تعریف و فرضیه‌های آن به درستی تدوین و روش‌های گردآوری اطلاعات و تجزیه و تحلیل آن مشخص شده باشد و از همه مهم‌تر، در پایان کار نسبت به تدوین گزارش تحقیق و انتشار آن اقدام گردد. به طور کلی، چنین طرحی باید حاوی تمام فعالیت‌ها و عناصری باشد که فرایند تحقیق را به صورت نظام‌یافته (سیستماتیک) عملی سازد.

۲- توسعه قلمرو معرفت. بدین معنی که تحقیق باید مطلب تازه‌ای را کشف نموده، بر حجم دانش و معرفت بشر بیفزاید و معلومات او را افزایش دهد. درواقع، باید نتیجه تحقیق ناشناخته‌ای را برای بشر شناسایی کند و مجهولی را معلوم گرداند. در یک تحقیق علمی باید نتایجی به دست آید که یا منجر به ارزیابی نظریه‌های موجود شود، یا نظریه‌ها و قوانین علمی و قضایای کلی جدیدی را ارائه نماید، یا در یک مورد خاص مجهولی را برای اولین‌بار معلوم کند.

۳- شناخت حاصل از نتیجه و تحقیق در بیرون ذهن واقعیت و ما به ازای خارجی داشته باشد. یعنی بتوان برای آنچه تحقیق به عنوان نتیجه و شناخت عرضه می‌کند، در خارج ذهن مصداق و واقعیت و ما به ازای خارجی پیدا کرد.

منبع: http://www.scirp.org

فروشگاه پژوهنده

نظریه علمی

نظریه و تعامل آن با عمل و تحقیق علمی چیست؟

تعامل نظریه با تحقیق

یک نظریه مجموعه‌ای از سازه‌ها (مفاهیم)، تعاریف و گزاره‌های به هم مرتبط است که از طریق مشخص ساختن روابط بین متغیرها، با هدف تبیین و پیش‌بینی پدیده‌ها، دید نظام‌یافته‌ای از پدیده‌ها ارائه می‌کند.

این تعریف سه چیز را مطرح می‌سازد:

  1.  مجموعه‌ای از گزاره‌هاست که از سازه‌های تعریف شده و به هم مرتبط تشکیل شده‌اند.
  2. روابطی را بین مجموعه‌ای از متغیرها (سازه‌ها) برقرار می‌سازد و با این عمل دیدگاه نظام‌یافته‌ای از پدیده‌های توصیف شده توسط متغیرها ارائه می‌دهد.
  3. سرانجام نظریه پدیده‌ها را تبیین می‌کند. این کار با مشخص ساختن این‌که چه متغیرهایی به چه متغیرهایی و چگونه مربوطند صورت می‌گیرد و بدین ترتیب محقق می‌تواند از بعضی متغیرها، متغیرهای دیگری را پیش‌بینی کند.

لذا می‌توان گفت ماهیت اساسی نظریه به تبیین پدیده‌های مشاهده شده بستگی دارد. نظریه تقویت را درنظر بگیرید. یک گزاره ساده جاری از این نظریه عبارت است از این که اگر پاسخی، به هنگام وقوع، پاداش بگیرد (تقویت شود) تمایل به تکرار پیدا می‌کند. صاحب‌نظری که اولین بار چنین گزاره‌ای را صورت‌بندی کرد آن را براساس وقوع پاسخ‌های تکرار شده، مطرح ساخت. چرا این پاسخ‌ها با نظم معتبری مجدداً تکرار می‌شوند؟ علت این است که پاداش می‌گیرند و دریافت این پاداش (تقویت پاسخ) باعث می‌شود آن پاسخ مجدداً تکرار شود.

در اینجا باید توجه داشت که تبیین‌ها هم باید در برابر واقعیت به آزمون درآیند. کافی نیست که فقط داده‌ها و واقعیت را گردآوری کرد. همچنین کافی نیست که فقط به تبیین بپردازیم، بدون آن‌که آن را در برابر واقعیت به آزمون بکشیم. تحقیق متضمن تعامل مستمری بین مشاهده و تبیین، گردآوری داده‌های بیشتر برای آزمون تبیین اولیه، پالایش تبیین نظری و اقدامات دیگر است.

تقابل با عمل

همان‌طور که در تعاریف ارسطو آمده، نظریه اغلب در تقابل با «عمل» است. علت این تقابل این است که نظریه محض شامل هیچ عملی نمی‌شود جز خودش. حوزه پزشکی مثالی آموزنده برای تبیین تفاوت‌های «نظری» و «عملی» است: نظریات پزشکی شامل تلاش برای فهم علل و ذات سلامتی و بیماری است، حال آنکه جنبه عملی پزشکی به تلاش برای معالجه بیماران می‌پردازد. این دو به هم مربوطند اما می‌توانند مستقل از یکدیگر باشند چرا که می‌توان به پژوهش پیرامون سلامتی و بیماری پرداخت بدون آنکه بیماران را معالجه کرد و نیز ممکن است که بیماری را معالجه کرد بدون آنکه دقیقاً دانست چگونه این معالجه مؤثر واقع شده‌است.

نظریه علمی

در علم جدید، منظور از اصطلاح «نظریه»، نظریه علمی است. نظریه علمی توضیح مستدل تصدیق‌شده‌ای از طبیعت است که با روش علمی سازگار است و معیارهای مورد نیاز علم جدید را ارضا می‌کند. این نظریات به گونه‌ای توصیف می‌شوند که هر یک از اهالی فن می‌تواند درکشان کند و قادر است به روش تجربی اثبات یا ابطالشان کند. نظریات علمی قابل اتکاترین، دقیق‌ترین و جامع‌ترین نوع از اطلاعات علمی هستند که البته این در تناقض با استفاده عوام از واژه «نظریه» به معنای «اثبات‌نشده» یا «در حد حدس و گمان» است. نظریات علمی با فرضیات و نیز قوانین علمی فرق دارند. همان‌طور که گفته شد فرضیه‌ها گمانه‌زنی‌هایی هستند که به روش تجربی قابل آزمایش‌اند و قوانین علمی گزارش‌های توصیفی درباره چگونگی عملکرد طبیعت تحت شرایط خاصی هستند.

منبع: https://en.wikipedia.org/wiki/Theory

 

فروشگاه پژوهنده

علم ، تعریف و کارکردها و مفروضات و هدف‌های آن

تعریف علم و کارکردهای آن

علم، دانش یا آگاهی و معرفت است و از نظر لغوی ادراک مطلق یا حصول صور اشیا نزد عقل را علم گویند. دانش ضد جهل است و اگر درباره موضوعی جهل یا سوءتفاهم نداشته باشیم، می‌توان گفت که نسبت به آن موضوع علم داریم. دانش معرفتی است منظم که با روش‌های معین به دست می‌آید و قوانین یا روابط پایدار و واقعیت‌ها را بیان می‌کند.

در ارتباط با دانش دو دیدگاه عمده وجود دارد: دیدگاه ایستا و پویا. دیدگاه ایستا، دیدگاهی که ظاهراً اکثر افراد عادی و دانشجویان از آن متاثرند، بیانگر این است که دانش فعالیتی است که اطلاعات نظام‌یافته‌ای را در ارتباط با جهان فراهم می‌سازد. کار دانشمند کشف حقایق جدید و افزودن آن بر پیکره‌ی اطلاعات موجود است. در این دیدگاه، دانش به عنوان روشی برای تبیین پدیده‌های مشاهده شده تلقی می‌شود. در این حالت، تاکید بر وضعیت فعلی دانش و افزودن بر آن و بر مجموعه‌ی قوانین، نظریه‌ها، فرضیه‌ها و اصول موجود است.

از طرف دیگر دیدگاه پویا، دانش را بیشتر به عوان فعالیت یا آنچه که دانشمندان انجام می‌دهند، درنظر می‌گیرد. البته وضع فعلی دانش مهم است، اما اساساً به این خاطر مهم است که مبنایی برای پژوهش بیشتر و نظریه علمی جدیدتر تلقی می‌شود. این را دیدگاه اکتشافی می‌نامند. دیدگاه اکتشافی در علم بر نظریه و طرح واژه‌های مفهومی با ارتباط درونی تاکید دارد که برای تحقیق بیشتر مفیدند. تاکید اکتشافی بر کشف تاکید دارد. دانشمند براساس یک گمان اکتشافی، دست به یک جهش ریسکی (مخاطره‌آمیز) می‌زند. همان‌طور که پلانیی می‌گوید، «از طریق دل به دریا زدن است که به جاپایی در آن سوی ساحل حقیقت دسترسی پیدا می‌کنیم». روش اکتشافی را می‌توان روش حل مساله نیز خواند، اما تفاوت در تخیل و خلاقیت به جای روش جاری است.

مفروضات علم

نظریه علمی مبتنی بر مفروضات اساسی است که ثابت نشده‌اند و قابل اثبات هم نیستند. این مفروضات، مسائلی را در فلسفه علوم ارائه می‌دهند که پایه‌های دانش نام دارند. با بررسی این مفروضات، می‌توان نظریه علمی و برتری آن را بر سایر روش‌های ایجاد دانش به نحو بهتری درک کرد.

وقایع تحت نظم حادث می‌شوند. یعنی در دنیای طبیعی نظام مشخصی وجود دارد و رویدادها به طور تصادفی اتفاق نمی‌افتند. حتی در تغییر سریع محیط، فرض این است که درجه‌ای از نظم وجود دارد.

شناخت طبیعت میسر است، فرض مزبور می‌گوید که انسان‌ها مانند سایر اشیا و پدیده‌ها، جزئی از طبیعت هستند و با وجود آنکه خصوصیات ویژه‌ای دارند، ولی با همان روش‌هایی که طبیعت بررسی می‌شود، می‌توان آن‌ها را شناخت و توصیف کرد.

مفروضات علم

به وسیله دانش همه چیز شناخته می‌شود. آگاهی علمی در طول زمان قابل تغییر است.

هیچ چیز خود به خود آشکار نیست. حتی برای بیان یک مطلب خیلی ساده، یک تایید عینی لازم است. بدین ترتیب فکر کردن به طریقه علمی مبتنی بر شک و انتقاد است.

دانش از تجربه ناشی می‌شود. علم لزوماً مبتنی بر تجربه است، یعنی بر ادراک و مشاهده استوار است.

هدف‌های علم

هدف اساسی علم تدوین نظریه است، اگرچه احتمال دارد به ظاهر هدف اصلی آن تبیین پدیده‌های طبیعی باشد. چنین تبیین‌هایی نظریه خوانده می‌شود. بسیاری از افراد در مورد هدف علم دچار اشتباه می‌شوند. برخی از افراد تصور می‌کنند که هدف علم بهبود وضع بشر است؛ درحالیکه هدف علم تدوین نظریه است، نه بهبود وضع بشر. متاسفانه درک این گفته آسان نیست، ولی باید سعی کنیم آن را بفهمیم، زیرا درک درست آن از اهمیت خاصی برخوردار است.

اهداف علم

سایر هدف‌هایی که برای علم ذکر شده‌اند عبارتند از: تبیین، درک، پیش‌بینی و کنترل. اما اگر نظریه را به عنوان هدف نهایی علم بپذیریم، تبیین و درک، زیرهدف‌های هدف نهایی محسوب می‌شوند. این به خاطر تعریف و ماهیت نظریه است.

منبع: https://en.wikipedia.org/wiki/Science

فروشگاه پژوهنده