تعریف مسأله تحقیق

آیا می‌دانید چگونه به بیان و تعریف مسأله تحقیق بپردازید؟

تعریف مسأله تحقیق

وقتی که موضوع تحقیق مشخص شد، محقق باید با محدود کردن موضوع، آن را به مسأله پژوهشی تبدیل کند و به تعریف مسأله تحقیق بپردازد. برای مثال، گفتن این که کسی می‌خواهد درباره بزهکاری، توسعه شهری و یا ساختار خانوادگی تحقیق کند، کافی نیست؛ زیرا که اینها فقط چارچوب کلی کار را فراهم می‌سازند. برای نمونه اگر می‌خواهید راجع به بزهکاری تحقیق کنید، باید معین کنید که کدام رفتار بزهکارانه را در کجا و در میان چه گروهی می‌خواهید بررسی کنید. به عبارت دیگر، باید دامنه موضوع را محدود کرد و رفتارها یا فعالیت‌هایی را که مورد مطالعه قرار می‌گیرد، مشخص کرد. برای این کار باید موضوع تحقیق را به سؤال تبدیل کرد. برای مثال، می‌توان پرسید آیا بین بزهکاری کودکان و زندگی در محیط‌های خانوادگی که بر اثر طلاق از هم پاشیده‌اند، رابطه‌ای وجود دارد؟ با این کار محقق امیدوار است که بتواند با انجام تحقیق به سؤال خود پاسخ گوید.

ارائه یک مسأله پژوهشی از یک موضوع تحقیقی، حدود و ثغور آن را تعیین می‌کند و آن را قابل اجرا می‌سازد؛ به ویژه برای کسانی که تازه شروع به کار کرده‌اند. هرچه دامنه مسأله پژوهشی محدودتر باشد، پژوهشگران بهتر می‌توانند روی موضوع تمرکز داشته باشند و به نتیجه برسند. برای مثال، مطالعه درباره اختلافات خانوادگی در محدوده یک خانواده برای آنان از مطالعه تعارضات بین ملل، آسان‌تر و عملی‌تر است.

چنان که استنباط می‌شود، تعریف مسأله تحقیق بسیار مشکل است. برای این که محققان بتوانند بر مشکلات طرح و بیان مساله پژوهشی غلبه کنند، می‌‌توانند دو جنبه را مورد توجه قرار دهند: اول مقیاس و حدود مسأله تحقیق و دوم قابلیت پاسخگو بودن پرسش‌های مطروحه.

۱ مقیاس و حدود مسأله

یکی از نکاتی که در پیشنهادهای تحقیقاتی و به ویژه در خصوص پروژه‌های تحقیقاتی خودجوش در نظر گرفته نمی‌شود، مطرح کردن پرسش‌های تحقیقاتی بسیار بلند پروازانه است. در این حالت حدود و قلمرو سؤال بسیار زیاد است و برنامه ضمنی تحقیق یادآور یک «مأموریت شگرف» است که از منابع متعدد اطلاعات جمع‌آوری می‌کند و گزارشی را آماده می‌کند که به طور بالقوه یک برداشت پرتکلف از عنوان تحقیق است و فهرستی بی‌چون و چرا از راه‌حل‌ها و توصیه‌ها را عرضه می‌کند.

مشکل این رویکرد این است که برخلاف «مأموریت شگرف» محققان به ندرت منابعی به ارزش میلیون‌ها دلار و سال‌ها وقت برای تکمیل کار خود در اختیار دارند. شاید در ابتدا مسأله یا عنوان اولیه، بزرگ و دست و پاگیر به نظر آید؛ ولی یک محقق باید وظیفه تحقیقاتی را با منابع موجود تطبیق دهد و به طور کلی یک یا دو جنبه از یک مسأله یا عنوان بزرگ‌تر را تعیین کند و یا پیشنهاد یک مورد پژوهشی و یا پروژه توصیفی را پیشنهاد کند که می‌تواند اساس تحقیقات مفصل‌تر و فشرده‌تر باشد. جدول زیر نمونه‌هایی از پرسش‌های قابل تحقیق که از عناوین کلی‌تر اقتباس شده‌اند را نشان می‌دهد.

۲ قابلیت پاسخگویی به سؤالات تحقیق

آزمون قابلیت پاسخگویی به امکان پاسخگویی به سؤالاتی اشاره دارد که تحقیق مطرح می‌سازد. می‌توان این موضوع را با توجه به شرایط نظری و عملی در نظر گرفت. برای مثال در شرایط نظری ارزیابی کارایی تبلیغات تقریباً غیرممکن است، بدین خاطر اولین پرسش قابل تحقیق این نیست که: «تبلیغات مؤسسه چقدر مؤثر بوده است؟» بلکه این است که «میزان آگاهی مردم از تبلیغات مؤسسه چقدر است؟ » مزیت پرسش دوم این است که با استفاده از تکنیک‌های موجود تحقیق، قابل پاسخ دادن است. بعد عملی موضوع قابلیت پاسخگو بودن به منابعی اشاره دارد که در اختیار محقق است. برای مثال یک گروه تحقیقاتی دونفره با یک محدودیت زمانی ۳ هفته‌ای، نمی‌توانند به پرسش‌های فوق بپردازند. باید از حد و مرز این سؤال کاست برای مثال: «سطح آگاهی مردم از تبلیغات فروردین ماه برای محصول X است؟»

نمونه‌هایی از پرسش‌های قابل تحقیق

تعریف مسأله تحقیق

حتما بخوانید!  چرا پژوهش علمی و روش تحقیق؟

در هریک از موارد مطرح شده، لازم است از میان احتمالات تحقیق گزینش‌هایی انجام دهیم. البته، باید این گزینش‌ها را در هر طرح تحقیقاتی و یا گزارش تحقیقی تشریح کرد. اغلب در چنین مواردی توضیح‌ها و توجیهاتی می‌آورند که این محصول، این بخش بازار، این دوره زمانی و یا این واقعه «عادی» یا «هشداردهنده» و یا «مهم ترین» است و یا صرفاً علی‌رغم محدودیت‌های آن تنها راه‌حل ممکن در میان قید و بندهای مربوط به منابع است.

در برخی حالات، عنوان تحقیقی که از طرف محقق انتخاب می‌شود از آغاز روند تحقیق کاملاً خاص است و بررسی ادبیات موجود و چارچوب مفهومی ابزاری هستند که به واسطه آن‌ها آن عنوان خاص در متن دانش موجود قرار گیرد. در موارد دیگر، عنوان در ابتدا کاملاً مبهم بوده و بدون توجه خاصی، مرکز توجه محقق باقی می‌ماند. در چنین مواردی بررسی ادبیات حاضر و روند ایجاد یک چارچوب مفهومی کمک می‌کند تا به عنوان توجه شود و تعیین نماید که درباره چه چیزی باید تحقیق شود. در اکثر موارد، ایده پرسش‌های اولیه و مکمل سودمند است.

به این ترتیب می‌توان گفت، هر پژوهش در واقع با قصد پاسخ‌گویی و راه‌حل‌یابی برای یک مسأله اصلی که در قالب یک پرسش ظهور کرده است آغاز می‌شود. هر پژوهش برای این که انسجام، هدفمندی و کاربردی بودن خود را حفظ کند، باید بر حول یک مسأله اصلی، سازماندهی شود. هر مسأله اصلی در واقع، مرکزی است که در «حوزۀ یک مسأله» قرار گرفته است. حوزه مسأله دربرگیرنده مسائل حاشیه‌ای، پیرامونی و پدیداری است که بر گرد مسأله اصلی رسم شده است. شکل زیر این وضعیت را نشان می‌دهد.

 

تعریف مسأله تحقیق

رابطه مسأله و حوزه مسأله

اصلی یا حاشیه‌ای بودن یک مسأله در واقع به هدف تحقیق وابسته است، لذا می‌توان گفت، اصلی یا حاشیه‌ای بودن مسأله پژوهشی، یک امری نسبی است. مسأله اصلی تحقیق باید یک مسأله علمی باشد و «مسأله علمی عبارت از یک تحریک ذهنی است که نیازمند یک پاسخ از طریق تحقیق علمی می‌باشد». مسأله، سؤالی است که در ذهن پژوهشگر راجع به یک پدیده، مشکل یا معضل اجتماعی، سازمانی مطرح می‌شود. هدف محقق از طرح این سؤال ریشه‌یابی علت یا علل به وجود آورنده آن مشکل یا معضل است. چگونگی این ریشه‌یابی بستگی تام با نوع و اهداف در نظر گرفته شده برای تحقیق دارد. اما به طور کلی این ریشه‌یابی را می‌توان در این سؤال خلاصه کرد که چه چیزی این پدیده یا مشکل را به وجود آورده است و چرا؟

در تعریف مسأله تحقیق، صورت مسأله باید برای محقق روشن شود، زیرا به عنوان یک اصل اساسی، حل مسأله نیازمند شناخت خود مسأله است و بدون شناخت و روشن کردن صورت مسأله، هیچ مسأله‌ای قابل حل نخواهد بود. حل مسأله به دو امر بستگی دارد:

  • محقق بداند چه کاری را می‌خواهد یا باید انجام دهد.
  • مسأله خوب چیست، و یا مسأله علمی چه ویژگی هایی دارد؟

به طور کلی می‌توان گفت منظور از بیان مسأله، طرح مسائل اجتماعی به زبان علمی است، این امر شامل محدود کردن مسأله، اثبات ضرورت مسأله و لزوم انجام بررسی تجربی در مورد آن است. پژوهشگر باید بتواند مسأله را به گونه‌ای بیان کند که اهمیت آن را به اثبات برساند. در تعریف مسأله تحقیق، پژوهشگر سعی بر آن دارد تا شواهدی دال بر وجود مسأله عرضه کند. به عبارت دیگر پژوهشگر زمینه‌ای را تصویر می‌کند که در آن مسأله موردنظر رخ داده است. در این مرحله ویژگی‌های مسأله، گستردگی و علل اجتماعی بروز آن نیز شناسایی می‌گردد.

بیان یک مسأله روشن، دقیق و قابل بررسی شاید مشکل‌ترین مرحله تحقیق باشد. بیان خوب یک مسأله، بر اطلاعات زیر استوار است:

  • اهمیت مسأله
  • تحدید مسأله در یک حوزه تخصصی
  • اطلاعات کلی درباره تحقیقات انجام شده
  • چارچوبی برای ارائه نتایج تحقیق
  • مشکلات موجود در سازمان
  • قلمروهای موردنظر مدیریت برای بهبود
  • قلمروهای نظری و مفهومی که پژوهشگران قلمرو تحقیقات بنیادی باید از طریق نمودها و عوارض آن‌ها را مشخص‌تر و محدودتر کنند.
  • تعریف تمامی متغیرهای مرتبط اعم از متغیرهای مفهومی یا عملیاتی

مسائل تحقیق، می‌توانند «ساختارمند» یا «غیرساختارمند» باشند. باید توجه داشت که درجه ساختارمندی مسأله، تابع برداشتی است که از آن‌ها می‌شود.

حتما بخوانید!  رویکرد و زبان علمی کلید موفقیت مدیران امروزی

نکات مورد توجه در تعریف مسأله تحقیق

پس از انتخاب مسأله و بررسی امکان مطالعه آن، باید مسأله پژوهش را از جمیع جهات تعریف و تشریح کرد. در تعریف مسأله تحقیق، باید نکات زیر را مورد توجه قرار داد:

مطرح کردن مسأله به صورت سؤال: کرلینجر معتقد است مسائلی که به صورت سؤال مطرح می‌شوند، قابلیت تجزیه و تحلیل و تبیین علمی بیشتری دارند. اگر مسأله‌ای را به صورت پرسش مطرح شود، می‌توان فرضیه‌های جالب‌تر و علمی‌تری برای مطالعه آن تهیه نمود و در مدت کوتاه‌تری نیز به نتیجه رسید.

تعریف واژه‌های به کار رفته: در تعریف مسأله تحقیق، واژه‌هایی به کار می‌رود که گاهی اوقات دارای معانی یکسان برای عموم نمی‌باشد. این گونه واژه‌ها، باید قبل از اقدام به هر کاری، حتی قبل از طرح و برنامه‌ریزی، به طور مشخصی تعریف شود. توجه نکردن به این مطلب، در مراحل بعدی تحقیق، موجب انحراف محقق از مسیر اصلی و موردنظر خواهد شد.

تعیین حدود مسأله مورد مطالعه: تعیین حدود و ثغور و مشخص کردن مرزهای مساله تحقیق، یکی از اساسی‌ترین و مهم‌ترین نکاتی است که باید مورد توجه محقق قرار گیرد. این مطلب، نباید با موضوع «محدود بودن موضوع مورد مطالعه» اشتباه شود. برای انجام مطالعات اجتماعی، با وجود این که امور اجتماعی به هم مربوط و در یکدیگر مؤثرند، ناچاریم که حوزه‌های تحقیق را تا حدی که امکان دارد، محدود سازیم تا بررسی آن عملاً میسر گردد. بنابراین منظور از تعیین حدود مسأله، مشخص کردن قسمت‌هایی است که باید مطالعه شود. لذا شایسته است این حدود را قبل از شروع به تحقیق به طور قاطع و صریح مشخص و معین سازیم تا از اتلاف وقت در مورد مطالبی که موردنظر نیست، جلوگیری شود. در ضمن هیچ مطلبی به صورت ناشناخته و مطالعه نشده باقی نماند.

بیان و تشریح روابط علت و معلول بین متغیرها: اصولاً منظور و هدف از تحقیق، روشن کردن قضایا و در بسیاری از موارد، یافتن روابط علت و معلول بین پدیده‌های اجتماعی است. با این وصف، در غالب موارد، تعدادی از این روابط شناخته شده می‌باشد. بدیهی است که ذکر این روابط و در صورت امکان، مطالعه قبلی آن‌ها، در تبیین و توجیه بعدی علل مورد مطالعه، مؤثر خواهد بود.

سابقه تاریخی موضوع مورد مطالعه: دست‌یابی به منشاء و مبدأ هر مشکل اجتماعی، محقق را در شناسایی موضوع مورد مطالعه، بیشتر یاری خواهد کرد. بدیهی است که در مطالعه مشکلی مانند اعتیاد جوانان به مواد مخدر، در صورتی که سابقه تاریخی مشروح مواد مخدر، طرز تهیه و توزیع و بالاخره نحوه اعتیاد اشخاص را به آن بدانیم، به مراتب ساده‌تر و راحت‌تر می‌توانیم مطالعه این امر را به انجام برسانیم. نداشتن این اطلاعات اولاً، مشکلاتی برای پژوهشگر ایجاد خواهد نمود که پیشرفت کار تحقیق را کند خواهد کرد؛ ثانیاً، در حین تحقیق، محقق به مواردی برخورد خواهد کرد که عدم شناسایی قبلی موجب می‌شود تحقیق او نارسا و ناقص باشد.

ذکر مطالعات قبلی مربوط به موضوع تحقیق: باید توجه داشت که در اغلب موارد و مسائل تا به امروز مطالعاتی انجام گرفته است. گاهی اوقات، با مرور مجدد این‌گونه گزارشات و با تغییراتی که در طرح و روش بررسی داده می‌شود، می‌توان نتایج مفیدتری به دست آورد. به این جهت، در مطالعه هر مشکل اجتماعی و هر نوع تحقیق، محقق باید سعی نماید به مطالعاتی که قبلاً در زمینه همان مسأله به انجام رسیده است، دست یابد و در نحوه بررسی که شامل طرح، بررسی، و روش مطالعه است، غور و تفحص نماید و معایبی را که در مطالعات قبلی می‌بیند، در طرح تحقیق خود وارد نسازد. این بررسی مقدماتی، پژوهشگر را از بسیاری از مخاطرات و مشکلات بعدی مصون خواهد داشت و نیز، به او کمک خواهد کرد که بهترین طرح، و سهل‌ترین روش تحقیق را برای مساله مورد مطالعه‌اش انتخاب نماید.

انواع پرسش‌های تحقیق

پرسش‌های تحقیق را می‌توان به سه دسته تقسیم نمود:

  • توصیفی: در این‌گونه پرسش‌ها معمولاً از کلمات «چه می‌باشد»، «چیست»، و «چگونه است»، استفاده می‌شود.
  • پرسش‌های رابطه‌ای: در این‌گونه پرسش‌ها، چگونگی رابطه دو یا چند متغیر موردنظر قرار می‌گیرد.
  • پرسش‌های تفاوتی: این پرسش‌ها با تفاوت سطوح متغیرها سروکار دارد.
حتما بخوانید!  منابع شناخت انسان نسبت به پدیده‌های گوناگون

مطالعه بیشتر

فروشگاه پژوهنده

0 پاسخ

ثبت دیدگاه

مایل به ملحق شدن به بحث هستید ؟
به ما بپیوندید !

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *