منابع و مراجع، روش انتخاب و تنظیم یک موضوع تحقیق

نقطه آغاز فرآیند تحقیق علمی، انتخاب و تنظیم یک موضوع تحقیق است. انتخاب تحقیق، جزو مهم‌ترین بخش‌های با مراحل تحقیق علمی محسوب می‌شود که صورت می‌گیرد. پس از انتخاب موضوع، پژوهشگر باید در ارتباط با موضوع تحقیق، به تعریف و بیان مسأله یا مسأله‌های پژوهشی بپردازد. به عبارت دیگر پس از انتخاب موضوع باید مشخص شود که چه مسأله یا مسأله‌هایی وجود دارد که به خاطر حل آن، انجام تحقیق ضرورت پیدا کرده است. پژوهشگر برای پاسخ به مسأله پژوهشی، ممکن است به تدوین یک یا چندین فرضیه بپردازد و سپس در طول فرآیند تحقیق آن‌ها را بررسی و آزمون کند. با توجه به اهمیت انتخاب موضوع، تعریف مسأله و تدوین فرضیه‌های پژوهش، در این بحث به تفصیل به آن‌ها پرداخته می‌شود.

انتخاب و تنظیم موضوع تحقیق

 مسأله انتخاب و تنظیم موضوع تحقیق، از جمله مسائل مهمی است که نیاز به تأکید بیشتر ندارند، چون هیچ نوع فعالیت تحقیقی مثبتی را نمی‌توان صورت داد، مگر آنکه موضوع آن، از پیش مشخص و معین و روشن گردیده باشد. با توجه به همین ملاحظات است که مسأله انتخاب و تنظیم موضوع پژوهش را باید بدون شتاب‌زدگی و در نهایت تعمق بررسی کرد. باید در نظر داشت که قسمت اعظم وقت مورد نیاز برای انجام یک تحقیق صرف برنامه‌ریزی مراحل اولیه تحقیق می‌شود که انتخاب و تنظیم موضوع تحقیق هم جزیی از این مراحل است.

منابع و مراجع برای انتخاب موضوع تحقیق

 اولین سؤال برای علاقمندانی که قصد انجام یک تحقیق را دارند، این خواهد بود که چگونه موضوعی مناسب برای تحقیق انتخاب کنند و در کجا آن را جستجو نمایند؟ در این مبحث، با توجه به این که برای انتخاب موضوع تحقیق مقررات و قوانین رسمی و اصولی وجود ندارد، به توضیح بعضی از منابع و مأخذی که در این زمینه مفیدند می‌پردازیم.

چنانکه در جدول زیر مشاهده می‌شود به منظور انتخاب موضوع تحقیق می‌توان از منابع مختلفی استفاده کرد.

منابع انتخاب موضوع تحقیق

حتما بخوانید!  مفهوم در زبان علم و ملاک‌های ارزشیابی مفاهیم نظری و تجربی
  1. علاقه و نفع شخصی

 علاقه و نفع شخصی از چند جهت می‌تواند عامل مطرح شدن یک پروژه تحقیقاتی باشد. برای مثال شاید محقق در یک سازمان مسؤول یک وظیفه خاص باشد. احتمال دارد او به خاطر جنسیت، نژاد و یا شغل عضو یک گروه اجتماعی خاص باشد و شاید هم در مکان خاصی زندگی کند و از مسائل و مشکلات محلی باخبر باشد. به کارگیری چنین علاقه‌ای به عنوان تمرکز تحقیق، مزایا و معایبی دارد. دانش قبلی محقق درباره پدیده، احتمال دسترسی به افراد و اطلاعات بیشتر و میزان بالای انگیزه از مزایای و تعصب محقق و فقدان توان وی در توجه واقع‌بینانه به آن از معایب آن است. در انتخاب موضوع تحقیق علاقه و نفع شخصی تنها یک نقطه شروع است. اگر حیطه موضوع تحقیقی در ابتدا کاملاً گسترده باشد، تعیین یک تمرکز خاص برای تحقیق همواره به ملاحظه یک یا چند مورد از معیارهای چهارگانه‌ای که در ادامه شرح داده می‌شوند، بستگی دارد. در گزارش تحقیق، بحث علاقه شخصی یا دخالت در عنوان تحقیق باید به پیشگفتار یا مقدمه محدود باشد. در بخش عمده گزارش باید با استفاده از  معیارهایی خاص تحقیق را توجیه نمود.

  1. متون و ادبیات موجود

 در تحقیقات علمی مطالب و متون موجود شایع‌ترین منع است. یک ایده قابل تحقیق از مطالب موجود می‌تواند به اشکال متنوعی درآید. برای مثال:

  • شاید نظریه خاصی فقط در یک کشور خاص نه در جای دیگر قابل آزمایش باشد.
  • احتمال دارد یک نظریه در ارتباط با سازمان‌های تولیدی نه در خصوص سازمان‌های خدماتی قابل طرح باشد.
  • شاید یک نظریه به شدت مورد قبول براساس تحقیقی باشد که صرفاً در مورد مردان انجام گرفته و توجهی به زنان ننموده است.
  • احتمال دارد نظریه‌ای که بسیار به آن استناد می‌شود در عمل آزمایش نشده باشد.
  • شاید نظریه، بیست سال قبل آزمایش شده باشد و به روز نباشد.
  • احتمال دارد یک نظریه خاص یا متدولوژی در یک حوزه از مدیریت در حوزه علاقمندی‌های محقق نباشد.
  • شاید یک مفهوم خاص در بافت تاریخی به طور کامل بررسی نشده باشد.

آشکار است که اگر متون و مطالب حاضر، منبع اصلی ایده‌های عناوین تحقیقاتی باشند، دو عنصر اولیه فرآیند تحقیق یعنی انتخاب عنوان و بررسی مطالب موجود به نحو مؤثری ترکیب می‌شوند. شناسایی یک عنوان از متون موجود، مستلزم اتخاذ یک رویکرد خاص در خواندن است که در آن فقط شناسایی محتویات متن هدف نیست. بلکه ناگفته‌های آن موردنظر است.

  1. سیاست با مدیریت

 تصمیمات مربوط به تحقیقات مدیریتی می‌تواند از طرف سازمان‌ها و یا صاحب‌نظران دانشگاهی اتخاذ شود که به سیاست‌های خاص و یا حوزه‌های مدیریت علاقمندند. تفاوت بین این دو وضعیت در این نکته نهفته است که نتایج تحقیق برای یک سازمان صنعتی خاص اغلب محرمانه تلقی می‌شوند و تلاش نمی‌شود تا آن تحقیق کاربرد جامع‌تری یابد. تحقیقات علمی و دانشگاهی به طور معمول در اختیار عموم گذارده می‌شوند و به جای استفاده صرف از آن در واحدها و یا فرآیندهای مورد مطالعه، معانی عام‌تر آن مطرح می‌شوند. به علاوه اغلب مطالعات دانشگاهی به روش‌شناسی (متدولوژی) و یافته‌های اساسی تحقیق توجه می‌کنند. تحقیقاتی که توسط سازمان‌های دولتی انجام می‌گیرند، در جایی بین این دو رویکرد قرار می‌گیرند و به عبارتی نتایج تحقیق می‌توانند بسیار خاص باشند، اما به طور گسترده منتشر می‌شوند.

       ۴٫ نگرانی‌های اجتماعی

 دغدغه‌ها و نگرانی‌های اجتماعی می‌توانند عناوین تحقیقاتی بسیار گسترده‌ای را مطرح کنند. برای مثال نگرانی نسبت به گروه‌های محروم و فراموش شده جامعه می‌تواند منجر به انجام تحقیقی در خصوص نیازهای بهداشتی زنان شاغل در صنایع پوشاک شود و یا دغدغه های زیست‌محیطی می‌تواند تحقیقی را در خصوص اثرات زیست‌محیطی و اجتماعی صنایع به همراه داشته باشد. اغلب چنین تحقیقاتی به صورت تنگاتنگی به مسائل سیاسی مرتبط می‌شوند، ولی احتمال دارد نقش محدودتری را ایفا کنند و به جای ارائه راه‌حل فقط مشکلات را نشان دهند.

  1. مسائل عامه‌پسند

در آخر اینکه یک مسأله عامه‌پسند می‌تواند الهام بخش تحقیقی باشد که می‌خواهد در خصوص برداشت‌ها و باورهای مردم مطالعه نماید، به ویژه زمانی که گمان می‌برند این باورها نادرست هستند.

علاوه بر موارد فوق‌الذکر، سایر موارد مؤثر در انتخاب موضوع عبارتند از:

بدیع بودن: موضوع باید چنان انتخاب شود که به حل مشکل یا کاهش آن منجر شود و مشمول دوباره‌کاری غیرقابل دفاع نباشد.

پژوهش‌پذیر بودن: برخی موضوع‌های موردنظر برای پژوهش به واسطه ماهیت فلسفی و سیستم ارزشی زیربنایی آن‌ها، نمی‌توان با روش علمی به پژوهش پرداخت. در چنین حالت‌هایی انتخاب موضوع پژوهش قابل توجیه نیست.

اهمیت و اولویت: در انتخاب موضوع باید به این نکته توجه شود که با درنظر گرفتن دانش قابل دسترس درباره موضوع تحقیق تا چه اندازه انجام دادن پژوهش جدید از اهمیت برخوردار است. به عبارت دیگر آیا اجرای تحقیق درباره موضوع موردنظر از نظر اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی قابل توجیه است؟ یافته‌های احتمالی تحقیق لازم است از اهمیت کافی برخوردار باشد.

منابع مادی: برای انجام دادن تحقیق درباره یک موضوع باید نیروی انسانی، ابزار اندازه‌گیری، بودجه، تجهیزات و سایر لوازم مادی در دسترس باشد.

به صرفه بودن: در انتخاب موضوع تحقیق باید اطمینان حاصل کرد که انجام دادن تحقیق درباره این موضوع، از جنبه‌های عملی و نظری مقرون به صرفه است. علاوه بر موارد مذکور، منابع دیگری نیز وجود دارند که در انتخاب موضوع تحقیق تأثیر دارند. این منابع عبارتند از:

استفاده از تجارب: برای محقق تازه‌کار، یکی از مفیدترین منابع تهیه موضوع تحقیق، تجارب شخصی او به عنوان یک عضو از اجتماع است. اگر به عنوان پژوهشگر با دقت به اطراف خود بنگریم، ملاحظه خواهیم کرد که دائماً در معرض اتخاذ تصمیم‌هایی راجع به چگونگی تأثیرات متغیر یا متغیرهایی بر روی متغیر یا متغیرهای دیگری هستیم. به عنوان مثال مدیر آموزش سازمانی ممکن است درصدد بررسی تجارب آموزشی بر رفتار کارکنان باشد. اگر این مدیر واقعاً درصدد آن باشد که بخواهد تصمیم‌های صحیح و بهتری اتخاذ کند، لازم است به منظور روایی بیشتر فرض‌هایش در مورد چگونگی روابط بین تجارب یادگیری و اثر آن و در نتیجه تغییر حاصل در کارکنان، به تحقیقات علمی توسل جوید و به استناد آن‌ها صحت و سقم فرض‌های خود را بررسی کند. به عبارت دیگر، در این صورت است که راه‌ها و روش‌های مختلفی که واحد آموزش به کار می‌برد براساس پژوهش‌های علمی و عملی استوار خواهد شد و نه بر بنیاد تعصبات و احساسات شخصی و ذهنی مدیر آموزش. این مدیر ممکن است تأثیر روش‌های آموزش را به منظور آموزش مهارت‌های خاصی، مورد سؤال قرار دهد، یا امکان دارد درصدد ارزشیابی، یا مقایسه این روش‌ها با روش‌های دیگر آموزش این مهارت برآید.

استنتاج از نظریه‌ها: پژوهشگران حوزه علوم اجتماعی از جمله مدیریت، علوم تربیتی و رفتاری می‌توانند از نظریه‌های فراوانی که در این زمینه‌ها وجود دارد، مانند نظریه‌های مختلف یادگیری، نظریه‌های مختلف شخصیت، نظریه‌های مختلف جامعه‌شناسی، نظریه‌های روال رشد، نظریه‌های مربوط به رشد اجتماعی و امثال آن‌ها، فرضیه‌هایی را استنتاج کنند و به تحقیق و مطالعه آن‌ها بپردازند. نظریه‌ها اغلب شامل اصول کلی و عمومی‌اند که انطباق و کاربرد آن‌ها در مسائل ویژه و واقعی مشخص نیست. محققان در این‌گونه موارد موظف‌اند که قابلیت انطباق و کاربرد نظریه‌ها را در مسائل ویژه و واقعی به نحوی واضح و مشخص تعیین کنند و آن را به صورتی قابل آزمون و آزمایش بیان نمایند.

پژوهشگر می‌تواند با توجه به اصول کلی و عمومی نظریه، فرض‌هایی را که بیان‌کننده یافته‌های مورد انتظار او از موقعیت علمی به خصوصی است عنوان کند، و از طریق کاوشی منظم و علمی به جمع‌آوری اطلاعات بپردازد و تعین نماید آیا اطلاعات به دست آمده این فرض یا فرض‌ها و در نتیجه نظریه را تأیید می‌کند یا نه.

استفاده از متون مربوط به موضوع: اگر پژوهشگر نتوانست با استفاده از دو مأخذ ذکر شده، موضوع تحقیق خود را انتخاب و تعیین کند، می‌تواند از طریق مطالعه نوشته‌های موجود و تحقیقات انجام شده در زمینه مورد علاقه‌اش، موضوع تحقیق خود را برگزیند. این روش از موضوع‌یابی، نه تنها به محقق این فرصت را می‌دهد که موضوع جالبی را برای تحقیق خود انتخاب کند، بلکه او را با تحقیقات و موضوعات مختلف در حوزه مورد علاقه‌اش آشنا می‌کند و چه بسا که در اثر مطالعه پژوهش‌های دیگران نیاز به کاوش بیشتری را در زمینه‌ای احساس کند، یا علاقمند شود که تحقیق ویژه‌ای را در موقعیت مشابه یا در شرایط دیگری انجام دهد.

همان‌گونه که ذکر شد، یکی از ویژگی‌های برجسته تحقیق علمی «قابلیت تکرار» آن است. تکرار پژوهش دیگران برای محقق تازه‌کار گاهی نه تنها مفید است، بلکه ضروری است. زیرا محقق را قادر می‌سازد تا مهارت خود را در امر تحقیق آزمایش کند و روایی کارش را بسنجد. به نظر می‌رسد که تکرار مطلق تحقیقات دیگران زیاد پسندیده نیست، اما این نکته مطرح است که ما، در بررسی‌های مسائل آموزشی، اغلب به تکرار پژوهش‌ها برای تأیید برنامه‌ها یا ایجاد تغییرات احتمالی در آن‌ها ناچار هستیم. دانشجو یا پژوهشگر با مطالعه و تحلیل انتقادی از نوشته‌ها و پژوهش‌های دیگران و با کمی آفرینندگی و نوآوری، قادر خواهد بود که موضوع مناسبی برای پژوهش در زمینه مورد علاقه خویش بیابد.

حتما بخوانید!  آیا می‌دانید چگونه به بیان و تعریف مسأله تحقیق بپردازید؟

مطالعه بیشتر 

فروشگاه پژوهنده

0 پاسخ

ثبت دیدگاه

مایل به ملحق شدن به بحث هستید ؟
به ما بپیوندید !

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *