construct-pazhohande

سازه در تحقیق علمی چیست و کاربرد آن چگونه است؟

سازه

 برخی مفاهیم با واقعیت‌ها و چیزهایی که توصیف می‌کنند، ارتباط نزدیک دارند. مثلاً مفهوم میز را می‌توان با نشان دادن میزهای معینی به آسانی بیان کرد. اما برخی مفاهیم را نمی‌توان به آسانی به پدیده‌هایی که این مفاهیم در توصیف آن‌ها ایجاد شده اند، ربط داد؛ مثلاً مفاهیمی چون طرز فکر، یادگیری و انگیزش از این گونه‌اند. این‌گونه مفاهیم در واقع تجریدهایی عالی‌تر از رویدادهای محسوس و ملموس هستند و می‌توان آن‌ها را نوعی استنباط دانست. این نوع تجریدهای عالی‌تر در پژوهش علمی «سازه» خوانده می‌شوند.

مثلاً هوش به عنوان یک مفهوم، انتزاعی است از مشاهده‌های مربوط با رفتارهایی که هوشمندانه یا غیر هوشمندانه به شمار آید. اما هوش به عنوان یک سازه علمی، دارای معنایی است که می‌تواند هم بیشتر و هم کمتر از چیزی باشد که مقصود از یک مفهوم است. بدین ترتیب دانشمندان سازه را به گونه‌ای نظام‌مند به دو طریق زیر به کار می‌برند:

نخست آنکه سازه مورد نظر (مثلاً هرش) از راه‌های مختلف به سازه‌های دیگر ارتباط پیدا می‌کند. مثلاً می‌توان گفت پیشرفت تحصیلی به نحوی تابع هوش و انگیزه است. دوم آنکه هوش به گونه‌ای تعریف می‌شود که بتوان آن را مشاهده و اندازه‌گیری کرد. مثلاً با اجرای آزمون هوش A می‌توانیم درباره هوش کودکان مشاهده‌هایی به عمل آوریم، یا از معلمان بخواهیم درجات نسبی هوش شاگردان خود را معلوم کنند مقصود آن است که سازه‌های نظری اغلب از طریق متغیرهای مشاهده‌پذیر به حیطه رفتاری مربوط می‌شوند، بدین معنی که دومی اندازه‌ها یا نشانگرهای اولی به شمار می‌آید. دانشمند خود نسبت به این امر آگاه است که وقتی از سازه‌ها بحث می‌کند؛ واقعیت آن‌ها را تنها از روی رفتار مشاهده شده استتاج کرده است. بنابراین باید سازه‌ها را به گونه‌ای تعریف کرد که مشاهده‌ها را ممکن سازد. تشکیل فرضه اغلب مستلزم رفتن از سطح عملی و ملموس به سطح مفهومی با انتزاعی است و همین حرکت به سوی سطح مفهومی است که تعمیم‌پذیری نتایج مطالعه را امکان‌پذیر می‌سازد. بنابراین پژوهش علمی مستلزم توانایی حرکت از سطح علمی به سطح مفهومی است و بالعکس. مثلاً قابلیت اجتماعی یک سازه است که از یک سو به مهارت‌های اجتماعی، شناختی و عاطفی و از سوی دیگر به فرآیند اجتماعی شدن و تجربه‌های اجتماعی در روابط بین فردی اشاره دارد. مشاهده قابلیت اجتماعی تنها با ایجاد شرایط خاص و با کمک متغیرها امکان‌پذیر می‌گردد، رابطه بین مشاهده متغیر و سازه را به طریق زیر می‌توان نشان داد.

رابطه بین مشاهده، متغیرها و سازه

رابطه بین مشاهده، متغیرها و سازه

رابطه مفهوم با سازه

بر اساس تعریفی، تحقیق عبارت است از مقابله و مقایسه اندیشه با واقعیت. برای این مقابله و مقایسه، پژوهشگر گاهی از اندیشه‌ها به سراغ واقعیت‌ها می‌رود و زمانی برعکس از واقعیت‌ها به سوی اندیشه رهسپار می‌شود. هر یک از این دو حرکت متضاد، نام خاص خود را دارا است. حرکت محقق از اندیشه (تئوری، فرضیه یا مفهوم) به مشاهده (مشهود، متغیر یا اندازه) را اصطلاحاً «عملیاتی کردن» گویند. منظور از عملیاتی کردن قابل مشاهده ساختن یک تئوری و پیش بینی طرق اندازه‌گیری آن است. اگر مفهوم یک پدیده غیر قابل رؤیت باشد، عملیاتی کردن به معنای قابل رویت کردن و یافتن مصداقی عینی و واقعی برای مفهوم است. بر عکس، در مفهوم‌سازی محقق از تجارب و مشاهدات روزانه خود به طرف محفوظات و مفهومات ذهنی و اندیشه‌ای گام بر می‌دارد و سعی بر این دارد که از امور جزیی قانون یا اصلی کلی (تئوری) بسازد تا بدین وسیله بتواند امر جزئی مشابه را تحت نظم و کنترل خود در آورد. پس مفهوم‌سازی قابل فهم کردن و تابع نظم و کنترل کردن مشهود یا سلسله‌ای از مشهودات و تجارب و از آن‌ها تئوری ساختن می‌باشد. لیکن برای انجام این حرکت‌های متضاد، یعنی از مفهوم به مشهود، و برعکس، از مشهود به مفهوم، محقق نیازمند ابزار و وسیله‌ای خاص است تا بتواند به سر منزل مقصود برسد. این ابزار یا وسیله، چیزی جز سازه نیست. مسلماً از مفهوم تا مشهود شکاف یا خلائی وجود دارد که سازه آن را پر می‌کند.

حتما بخوانید!  منابع شناخت انسان نسبت به پدیده‌های گوناگون

به این ترتیب به هنگام مفهوم‌سازی، پژوهشگر کار را از مشهود، یعنی مشاهدات، شروع می‌کند و هدفش نیل به مفهوم (فرضیه و سرانجام تئوری) است. در مرحله عملیاتی کردن با مشهودسازی، وی به عنوان مرحله آغازین، از مفهوم حاصل از فرضیه با تئوری حرکت کرده تا خود را به مشهود، یعنی مشاهدات و اندازه‌گیری‌ها برساند. در هر دو مرحله (مفهوم سازی و مشهودسازی) سازه‌ها به عنوان پل‌های ارتباطی عمل می‌کنند و در واقع مرحله میانی تلقی می‌شوند.

فرایند مفهوم‌سازی و عملیاتی‌کردن

فرایند مفهوم‌سازی و عملیاتی‌کردن

 

 

 

 

0 پاسخ

ثبت دیدگاه

مایل به ملحق شدن به بحث هستید ؟
به ما بپیوندید !

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *